11 października 2016

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) pełniąca rolę organu nadzorującego przemysł jądrowy z ramienia ONZ propaguje pokojowe wykorzystanie energii jądrowej, jednocześnie dbając o to, by technologia ta nie była wykorzystywana w celach wojskowych.

iaea-flaga

 Siedziba MAEA w Wiedniu, Reuters

Agencja pełni ważną funkcję, monitorując przestrzeganie postanowień międzynarodowych porozumień, w tym układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT) z 1968 roku. W ostatnich latach działała szczególnie aktywnie w Iranie, Korei Północnej i Iraku.

W 2005 roku Komitet Noblowski wyraził swoje uznanie dla „nieocenionej pracy” wykonywanej przez MAEA, przyznając nagrodę Nobla Agencji i jej ówczesnemu dyrektorowi Mohamedowi ElBaradei.

Ponadto Agencja prowadzi badania dotyczące wykorzystania energii jądrowej w takich obszarach jak rolnictwo, przemysł i medycyna. Dzieli się również swoim doświadczeniem i wiedzą – w szczególności z krajami rozwijającymi się – oraz ustanawia standardy bezpieczeństwa.

MAEA doradza także swoim członkom w kwestiach związanych z budową i eksploatacją elektrowni jądrowych oraz utylizacją odpadów promieniotwórczych.

Agencja odegrała szczególnie istotną rolę po katastrofie w elektrowni w Czarnobylu na Ukrainie, do jakiej doszło w 1986 roku, i jest zaangażowana w likwidację jej skutków.

„Atomy dla pokoju”

Początki MAEA sięgają wczesnych lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to następował szybki rozwój technologii jądrowej, a jednocześnie pamięć o zniszczeniach wywołanych bombami atomowymi zrzuconymi na japońskie miasta Hiroszimę i Nagasaki była wciąż świeża.

W 1953 roku na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ prezydent Dwight D. Eisenhower, mając na uwadze nasilające się wówczas tendencje, które jego zdaniem mogłyby doprowadzić do nuklearnego wyścigu zbrojeń, wygłosił swoją słynną mowę „Atomy dla pokoju”.

Zaproponował on wówczas powołanie organu, który pilnowałby, aby technologia jądrowa była rozwijana w pokojowych celach. Jego wizja została zrealizowana w postaci MAEA, która w 1957 roku rozpoczęła działalność jako niezależny organ międzyrządowy pod skrzydłami ONZ.

Po atakach, do jakich doszło 11 września 2001 roku w Stanach Zjednoczonych, Waszyngton poparł apele o zwiększenie budżetu Agencji, a prezydent George W. Bush nazwał MAEA jednym z kluczowych członków koalicji przeciwko terroryzmowi. Agencja ostrzegała wówczas przed zagrożeniami związanymi z terroryzmem jądrowym.

W kolejnych latach administracja prezydenta Busha wyraziła swoje niezadowolenie z jej zdaniem nieudanych działań MAEA względem krajów aspirujących do statusu mocarstw jądrowych, jak na przykład Iran.

W czasie prezydentury następcy Busha – Baracka Obamy, Stany Zjednoczone złagodziły jednak swoje stanowisko i postanowiły dać szansę innemu podejściu polegającemu na utrzymywaniu pozytywnych relacji dyplomatycznych z takimi krajami.

Niemniej w 2010 roku Stany Zjednoczone stwierdziły, że Iran nie reaguję na tę strategię i po krytycznym raporcie MAEA wydanym w lutym tegoż roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przegłosowała wzmożenie sankcji przeciwko temu państwu.

Przywództwo

Dyrektor generalny: Yukiya Amano

W grudniu 2009 roku następcą Mohameda ElBaradei, który kierował MAEA od 1997 roku, został doświadczony japoński dyplomata Yukiya Amano.

Urodzony w 1947 roku francuskojęzyczny Amano jest absolwentem prawa. Karierę w dyplomacji rozpoczynał w 1972 roku w japońskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Z biegiem lat Amano zaczął się specjalizować w problematyce rozbrojenia. Brał udział w rozmowach dotyczących kontroli zbrojeń, które zaowocowały przedłużeniem układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT) w 1995 roku. Od 2005 roku był przedstawicielem Tokio w MAEA.

Uważany za chłodnego technokratę Amano przyznał, że przyszło mu objąć przywództwo w Agencji w „burzliwych czasach”, kiedy to stosunki pomiędzy MAEA a Iranem osiągnęły punkt krytyczny, oraz zadeklarował, że będzie dążył do deeskalacji tego napięcia.

W swoim pierwszym raporcie w sprawie Iranu opublikowanym w lutym 2010 roku Amano zerwał jednak z odznaczającym się większą ostrożnością stylem swojego poprzednika i po raz pierwszy wyraził obawy, że Teheran może starać się wyprodukować głowice jądrowe do rakiet.

Polityka formułowana przez Gubernatorów

W kolejnym krytycznym raporcie, który ukazał się pod koniec 2010 roku, Amano w dalszym ciągu utrzymywał bardziej zdecydowane stanowisko wobec Iranu niż ElBaradei, w następstwie czego Teheran oskarżył Agencję o umieszczenie w Iranie swoich „szpiegów”.

Wsparcie dyrektorowi generalnemu zapewnia sześciu zastępców. Yukiya Amano stoi na czele Sekretariatu, który odpowiada za realizację programów MAEA.

Politykę Agencji tworzy Rada Gubernatorów złożona z 35 państw członkowskich. Wszyscy członkowie MAEA wchodzą natomiast w skład Konferencji Generalnej i spotykają się każdego roku, by omówić działania Agencji i jej budżet.

Problemy i wyzwania

MAEA nie jest upoważniona do samodzielnego działania, lecz opiera się na woli państw do współpracy bądź mandacie ONZ. Jej były szef, Mohamed ElBaradei, zwracał uwagę, że Agencja ma jedynie „ograniczoną władzę”.

Problem ten stał się dobrze widoczny w 2002 roku, kiedy to Korea Północna wydaliła inspektorów MAEA, niemalże uniemożliwiając Agencji monitorowanie działalności jądrowej w tym kraju.

Agencja doświadcza podobnych trudności w kontaktach z Iranem, który w dalszym ciągu realizuje swój program jądrowy pomimo zwiększonych nacisków ze strony MAEA na wstrzymanie tych działań.

Izrael, który zdaniem analityków posiada głowice jądrowe, nigdy nie podpisał układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej i nie podlega sankcjom ani inspekcjom MAEA. Indie i Pakistan, które przyznały się do dysponowania bronią jądrową, również nie są sygnatariuszami układu.

Tymczasem MAEA jest oskarżana, zwłaszcza przez Pakistan, o ograniczanie transferu wiedzy w dziedzinie energii jądrowej do krajów rozwijających się, a tym samym utrudnianie ich wzrostu społecznego i gospodarczego.

Share on FacebookTweet about this on TwitterGoogle+Print this page